و با آنان اختلاط ، و در اعمال آنان شركت كند ، با اينكه علم به حقانيت اسلام دارد ، و نيز مثل اينكه نماز و روزه و زكات و حج و ساير اركان اسلام را ترك كند ، با اينكه يقين به ثبوت آنها و ركن دين بودن آنها دارد . پس منظور از « كفر به ايمان » اين معنا است ، و ليكن در اين ميان نكته اى است و آن اين است كه كفر بدان جهت كه به معناى ستر است ، و پوشاندن امور ثابته وقتى به حسب تبادر ذهنى صادق است كه در آن پوشاندن مداومتى باشد ، لذا كفر به ايمان نيز در مورد كسى صادق است كه همواره عمل به مقتضاى ايمان خود را ترك كند ، و هميشه و بطور دائم بر خلاف علم خود عمل نمايد . و اما كسى كه در زندگيش يك بار و دو بار حق را مىپوشاند ، و بر خلاف علم و ايمانش عمل مىكند ، به چنين كسى نمىگويند به ايمانش كفر ورزيده ، بلكه مىگويند او مرتكب فسقى شده است . اين را بدان جهت گفتيم تا روشن شود كه مراد از جمله : * ( « وَمَنْ يَكْفُرْ بِالإِيمانِ » ) * كسانى هستند كه بر پوشاندن حق و علم و ايمان خويش مداومت دارند ، هر چند كه در جمله مورد بحث مطلب با مثل « يكفر » تعبير شده ، ( كه حدوث را مىرساند ، نه ثبوت و دوام را ، نه با وصف ( كه ثبوت و دوام را مىفهماند ) ، بنا بر اين كسى كه پيروى نمىكند آنچه را كه حق بودنش به نظر وى محقق شده ، و عمل نمىكند به آنچه برايش ثابت شده ، كه از اركان دين است ، او كافر به ايمان است ، و هر عمل صالحى كه بكند حبط و بى پاداش خواهد بود ، هم چنان كه در آيه مورد بحث فرمود : * ( « فَقَدْ حَبِطَ عَمَلُه » ) * . بنا بر اين آيه شريفه مورد بحث درست همان را افاده مىكند كه آيه زير آن را مىفهماند : « وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الرُّشْدِ لا يَتَّخِذُوه سَبِيلًا ، وَإِنْ يَرَوْا سَبِيلَ الغَيِّ يَتَّخِذُوه سَبِيلًا ، ذلِكَ بِأَنَّهُمْ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَكانُوا عَنْها غافِلِينَ ، وَالَّذِينَ كَذَّبُوا بِآياتِنا وَلِقاءِ الآخِرَةِ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ ، هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا ما كانُوا يَعْمَلُونَ » « 1 » ، بطورى كه ملاحظه مىكنيد در اين آيه اين طائفه را توصيف كرده به اينكه سبيل غى ( روش گمراهى ) را اتخاذ مىكنند ، و راه رشد را ترك

--> ( 1 ) و اگر راه رشد ببينند آن را راه خود نمىگيرند ، و چون راه ضلالت را ببينند آن را روش خود مىگيرند ، و اين بدان جهت است كه آيات ما را تكذيب كرده ، از آن غافل شدند ، و كسانى كه آيات ما را و ديدار آخرت را تكذيب كنند اعمال خوبشان بى پاداش مىشود ، و همين بى پاداش شدن اعمالشان كيفر اعمالى است كه مىكردند . « سوره اعراف ، آيه 147 » .